pitharia110x150.jpgxromonastiri_110x150.jpgtavros_110x150.jpgkarydi_110x150.jpg

 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Πρόλογος

Γιώργη Μαρινάκη - Προέδρου ΣΕΔΗΚ......................................................................7

Εισαγωγή

Δρ. Νικ. Μιχελάκη - Επιστ. Συμβούλου ΣΕΔΗK...........................................................9

Απαρχές και διάδοση της ελιάς

Δρ. Ανάγια Σαρπάκη - Αρχαιολόγος, Αρχαιοβοτανολόγος ........................................13

 

 

Η Ελιά και το Λάδι στην Κρήτη των Μινωϊκών και Ιστορικών Χρόνων

Δρ. Αντώνης Βασιλάκης- Αρχαιολόγος, Μουσείο Ηρακλείου......................................21

 

 

Eλαιοκομικές Eγκαταστάσεις στην Κρήτη τα Mεταβυζαντινά χρόνια

Κώστας Γιαπιτζόγλου - Αρχαιολόγος..........................................................................39

 

 

Τα Μνημειακά Ελαιόδεντρα της Κρήτης

Δρ. Νίκος Μιχελάκης - Επιστ. Σύμβουλος’  ΣΕΔΗΚ,

Πρώην Δ/ντής Ινστιτούτου Ελιάς Χανίων .....................................................................57

 

 

Ελιά και Eλαιόλαδο στη Λαογραφία, Λογοτεχνία και Θρησκεία της Κρήτης

Δημήτρης Καρτσάκης - Δάσκαλος..............................................................................78

 

 

Ελαιοκομικά Μνημεία και Μνημειακά. Ελαιόδεντρα στην Κύπρο

Σοφοκλής Χατζησάββας - Αρχαιολόγος ...................................................................103

 

 

Η Καλλιέργεια της Ελιάς στην Κύπρο. Παραγωγή και Εμπορία ελαιολάδου

Δρ. Χρίστος Τσιάτταλος -Εδαφολόγος - Λιπασματολόγος

Πρόεδρος Σ.Ε.Κ.Ε.Π..................................................................................................113

 

prvelakis_110x150.jpg

trapezi_kritiko_110x150.jpg

fragkoulis_110x150.jpg

mimiaki_vouvon_110x150.jpg

-------------------------------

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Γιώργης Μαρινάκης

Πρόεδρος  ΣΕΔΗΚ - Δήμαρχος Ρεθύμνου

 

Η Κρήτη έχει αποδείξει ότι σέβεται την Παράδοση της και αντλεί πολύτιμη γνώση από αυτήν στο σχεδιασμό του μέλλοντός της. Το Κρητικό Ελαιόλαδο είναι αναπόσπαστο κομμάτι αυτής της Παράδοσης και η χρήση του έχει τεκμηριωθεί ακόμη και στην εποχή της ακμής του Μινωικού Πολιτισμού.

Βασικό στοιχείο της Κρητικής διατροφής, γνωστό παγκοσμίως για τις ευεργετικές του ιδιότητες στην ανθρώπινη υγεία, το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο της Κρήτης υπερέχει σε ποιότητα και αναγνωρίζεται επίσημα από διεθνείς οργανισμούς. Εκτός του παράγοντα Υγεία , ωστόσο, το Κρητικό Ελαιόλαδο και η Ελαιοκομία ως τομέας παραγωγής και προώθησης του, συνιστά μαζί με τον Τουρισμό τους δύο βασικούς οικονομικούς άξονες αύξησης του εισοδήματος των Κρητικών.

marinakis_foto.jpgΜε αυτό το πνεύμα ο ΣΕΔΗΚ, σε συνεργασία με φορείς και επιστήμονες, προχώρησε στην έκδοση με τίτλο «Ο Πολιτισμός της Ελαιοκομίας στην Κρήτη» η οποία αποτελεί τη σύνθεση των εισηγήσεων που παρουσιάστηκαν στο πλαίσιο του Διεπιστημονικού Συνεδρίου «Ο Πολιτισμός της Ελιάς από την Κρήτη στην Κύπρο» που οργανώθηκε από τον ΣΕΔΗΚ στις 18 Ιουνίου 2008 στην αίθουσα του Ωδείου στο Ρέθυμνο και ολοκληρώθηκε στην συνέχεια με ’ την επιστημονική συνάντηση που έγινε στην Λευκωσία στις 25 Σεπτεμβρίου 2008.

Σημειώνεται ότι οι δυο αυτές συνεδριακές εκδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν στα πλαίσια ομώνυμου έργου του ΣΕΔΗΚ που χρηματοδοτήθηκε από το πρόγραμμα «Interreg III Ελλάδα - Κύπρος».

Η συγκεκριμένη έκδοση στόχο έχει να ευαισθητοποιήσει, να ενημερώσει και να κινητοποιήσει όλους τους Κρήτες στην κατεύθυνση της ανάδειξης των πολυποίκιλων και πολύτιμων ιδιοτήτων του κρητικού ελαιολάδου, της προστασίας του από τη νοθεία και την προώθησή του, τυποποιημένου και επώνυμου, σε όλες τις αγορές του κόσμου.

Η αξία της έκδοσης σαφώς απορρέει από την εγκυρότητα των επιστημονικών εισηγήσεων που φιλοξενούνται στις σελίδες της. Ενισχύεται όμως και από την χρηστικότητά της ως εργαλείο προσέγγισης ενός θέματος

που επηρεάζει σημαντικές πτυχές της ζωής μας : οικονομικές, πολιτιστικές βιοποριστικές, διατροφικές.

Είναι καιρός, η Κρήτη να αξιοποιήσει το αγαθό που η Φύση της πρόσφερε γενναιόδωρα και οι άνθρωποί της υποστήριξαν με φροντίδα και αγάπη για αιώνες.

Ας ενισχύσουμε λοιπόν με τη συμμετοχή μας την οργανωμένη προσπάθεια που έχει ήδη ξεκινήσει για την διεθνή προβολή του κρητικού ελαιολάδου. Μια προσπάθεια που οφείλει τη μέχρι σήμερα αποτελεσματικότητά της στον ΣΕΔΗΚ και τον Επιστημονικό Σύμβουλό του Δρ Νίκο Μιχελάκη, τους Επιστημονικούς Εισηγητές

των Συνεδρίων κ.κ. Α. Βασιλάκη, Α.Σαρπάκη, Κ. Γιαπιτσόγλου, Σ. Χατζησάββα, Ν. Μιχελάκη και Χ. Τσιάταλλου, φορείς και Υπηρεσίες όπως ο Δήμος Ρεθύμνου και η Νομαρχία Ρεθύμνου, οι Εφορίες Αρχαιοτήτων Κρήτης και Κύπρου, το Συμβούλιο Ελαιοκομικών Προϊόντων Κύπρου (ΣΕΠ) και η Συλλογική Εταιρεία Κυπριακών Ελαιοκομικών Προϊόντων ( ΣΕΚΕΠ) καθώς και οι υπεύθυνοι του συγκεκριμένου Ευρωπαϊκού Προγράμματος Interreg III και ο ανάδοχος του έργου ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΕΠΕ, τους οποίους ευχαριστούμε θερμά.

Με την σκέψη και την βεβαιότητα ότι οι προσπάθειές μας θα καρποφορήσουν, όπως τα εύφορα ελαιόδεντρα της Κρητικής Γης, καλούμε όλους όσοι νοιάζονται για την πολιτιστική μας κληρονομιά και την οικονομική ευμάρεια του νησιού μας να γίνουν μέτοχοι και κοινωνοί κάθε πρωτοβουλίας που αποβλέπει σ΄αυτόν τον αναπτυξιακό στόχο.

Εισαγωγή

 

Δρ. Νίκος Μιχελάκης

Επιστημονικός Σύμβουλος ΣΕΔΗΚ

Στην Κρήτη, οι άνθρωποι δεν ζουν μόνοι τους. Χιλιάδες χρόνια τώρα συμβιώνουν μαζί μ' ένα άλλο λαό. Ένα λαό που συνεχώς μεγαλώνει κι απλώνεται στους κάμπους, τις πλαγιές και στα βουνά του νησιού.

Είναι τα λιόδεντρα. Ο λαός που φαίνεται πως υπάρχει και κατοικεί ίσως πιο πρώτα απ' τους ανθρώπους στην Κρήτη. Ο πράσινος λαός που μαζί με τους κατά καιρούς κατοίκους του νησιού δημιούργησε ένα σπουδαίο και πολυσήμαντο πολιτισμό. Ένα πολιτισμό που συνοδεύει την λατρεία, την θρησκεία και της παραδόσεις της. Ένα πολιτισμό που αποτελεί στοιχείο των τεχνών και των γραμμάτων της. Ένα πολιτισμό που συνδέεται με την διατροφή και την υγεία των κατοίκων mixelakis_foto.jpgτης. Ένα πολιτισμό που ζωγραφίζει τους μόχθους και τις προσπάθειες τους να καλλιεργήσουν το δέντρο και να χρησιμοποιήσουν τους καρπούς και το λάδι του. Τον πολιτισμό της Ελαιοκομίας της Κρήτης.

Σήμερα, τα λιόδενδρα, ένα λαός πάνω από 40. εκ. άτομα, απλώνουν τις ασημοπράσινες φιγούρες τους κι αγκαλιάζουν όλη την Κρήτη. Σκεπάζουν τους μικρούς κάμπους και τις κοιλάδες του νησιού. Προχωρούν μέσα σε σκιερές ρεματιές κι ανηφορίζουν πάνω στους λόφους. Ανεβαίνουν ψηλά της Μαδάρες και φτάνουν κοντά στις χιονισμένες βουνοκορφές του Ομαλού και του Ψηλορείτη. Κι από εκεί, κατηφορίζουν ξανά και ξανά κι ακροβολούν στους λόφους και τους κάμπους και φθάνουν στην θάλασσα. Αγκαλιάζουν τα μικρά και μεγάλα χωριά. Ανακατεύονται με της εκκλησίες και της πλατείες. Μπαίνουν της αυλές και στα σπίτια των Κρητικών και ζουν σιωπηλά μαζί τους τις χαρές και τις λύπες τους. Τους προσφέρουν την ασημοπράσινη φυσική ομορφιά τους και φιλοξενούν στο ίσκιο τους τα πανηγύρια, της γιορτές και της γάμους τους.

Οι ελιές προσφέρουν στους Κρητικούς και τους πολύτιμους καρπούς και πιο πολύ το χρυσό λάδι τους. Το λάδι που για χιλιάδες χρόνια έθρεψε, γιάτρεψε και αποτέλεσε την δύναμη της επιβίωσης του λαού της Κρήτης. Το λάδι που και σήμερα της αρχές του 21 ου αιώνα, παρά της τα ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις και της ανακατατάξεις στην ζωή και την οικονομία των ανθρώπων, εξακολουθεί να παραμένει μαζί με τον Τουρισμό της από δυο κύριους οικονομικούς πόρους του νησιού.

Ο πολιτισμός της Ελαιοκομίας στην Κρήτη αποτελεί πράγματι ένα πλούσιο και ανεκτίμητης αξίας θησαυρό, που όμοιος του μάλλον δεν υπάρχει σε πολλές περιοχές του πλανήτη. Εκατοντάδες αρχαιολογικά μνημεία και ευρήματα, από την προϊστορική περίοδο μέχρι σήμερα, υπάρχουν διάσπαρτα σε όλη την Κρήτη. Τα πρωτόγονα προϊστορικά τέχνεργα, τα τριβεία και οι εγκαταστάσεις, οι αγγειογραφίες και οι τοιχογραφίες, τα χρυσά κοσμήματα και οι πινακίδες της γραμμικής γραφής ’ της Μινωικής περιόδου, αλλά και τα λίθινα μεταγενέστερα εργαλεία καθώς και τα ζωοκίνητα λιοτρίβια της προβιομηχανικής περιόδου που υπάρχουν διάσπαρτα σε όλη την Κρήτη, μαρτυρούν την στενή και αδιάκοπη σχέση των ανθρώπων του νησιού με την Ελιά και το λάδι της.

Την συνεχή και διαχρονική παρουσία της ελιάς στο νησί αποδεικνύουν εκτός από τα αρχαιολογικά ευρήματα και τα πολλά πανάρχαια ελαιόδεντρα που υπάρχουν διάσπαρτα στο νησί. Πρόκειται για ελαιόδεντρα ηλικίας χιλιάδων ετών που πάνω στο κορμό τους είναι χαραγμένη η πολυκύμαντη ζωή τους. Ελαιόδεντρα που δίκαια μπορούν να χαρακτηριστούν ως Μνημειακά και χρήζουν προστασίας, ανάδειξης και αξιοποίησης.

Οι δεσμοί της Ελιάς και του Ελαιόλαδου με την Κρήτη πέρα από τα Αρχαιολογικά Μνημεία και τα Μνημειακά Ελαιόδεντρα φαίνονται και από την πνευματική ζωή του τόπου. Λογοτεχνία, Λαογραφία , Παράδοση και Θρησκεία στην Κρήτη είναι στενά δεμένα με την Ελιά και το Λάδι της. Τα πεζά σημαντικών συγγραφέων όπως ο Καζαντζάκης, ο Πρεβελάκης, ο Μυριβήλης κ.α. αναφέρονται στα φύλλα, τα κλαδιά, τα άνθη, τους καρπούς, το λάδι αλλά και τον ίσκιο του δέντρου της Ελιάς. Αλλά και οι μαντινάδες και τα ποιήματα σημαντικών ποιητών της Κρήτης όπως ’ Κωστής Φραγκούλης, ο Μουντάκης κ.α αναφέρονται στις δουλειές στα λιόφυτα και στα λιοτρίβια αλλά και στις έγνοιες, τα βάσανα ’ και τους έρωτες που σχετίζονται με αυτά.

Όλη αυτή η πλούσια πολιτισμική κληρονομιά, που φύση και άνθρωπος χάρισαν πλουσιοπάροχα στο νησί, ασφαλώς αξίζει και επιβάλλεται να προστατευτεί και να αναδειχθεί και παράλληλα να αξιοποιηθεί στα πλαίσια της γενικότερης προβολής του Κρητικού Ελαιόλαδου.

Ο ΣΕΔΗΚ στα πλαίσια του έργου «Ο Πολιτισμός της Ελιάς από την Κρήτη στην Κύπρο» που χρηματοδοτήθηκε από το Πρόγραμμα Interreg III, επεδίωξε και κατάφερε να κάνει ένα πρώτο βήμα.’ 

Στα πλαίσια του έργου αυτού έγινε επισήμανση, καταγραφή και ψηφιοποίηση των κυριότερων Ελαιοκομικών μνημείων και ευρημάτων της Κρήτης από την προϊστορική περίοδο μέχρι τα μέσα του 20 αιώνα, καθώς και των κυριότερων Μνημειακών Ελαιόδεντρων που υπάρχουν στην Κρήτη.

Το έργο αυτό επιτελέστηκε από τους διακεκριμένους Αρχαιολόγους κ.κ. Α. Βασιλάκη, Α. Σαρπάκη, Κ. Γιαπιτσόγλου από την Κρήτη και Σ. Χατζησάββα από την Κύπρο και υποστηρίχθηκε από τον υπογράφοντα και τον Πρόεδρο του ΣΕΚΕΠ κ. Χ. Τσιάτταλο.

Στα πλαίσια του ίδιου έργου και με βάση το υλικό που συγκεντρώθηκε έγιναν:

-Σύνθεση και κατασκευή 25 έγχρωμων εικονογραφημένων ενημερωτικών πινακίδων και 50 πινακίδων οδικής σήμανσης στα Ελληνικά και Αγγλικά οι οποίες εγκαταστάθηκαν κοντά στους κυριότερους Αρχαιολογικούς χώρους και στα κυριότερα Μνημειακά Ελαιόδεντρα της Κρήτης.

-Κατασκευή μιας ιστοσελίδας με Δ/νση www.polelia.gr στην οποία παρουσιάζονται στοιχεία για το ευρύ κοινό και την επιστημονική κοινότητα με κείμενα, φωτο και βιβλιογραφικές αναφορές για περίπου 100 ’ Αρχαιολογικά Μνημεία και Μνημειακά Ελαιόδεντρα, καθώς και επιλεγμένα στοιχεία της Λογοτεχνίας, Λαογραφίας και Θρησκείας που σχετίζονται με την Ελιά και το Λάδι στην Κρήτη.

-Παραγωγή ενός ντοκιμαντέρ στο οποίο παρουσιάζονται λήψεις και φωτο από τα κυριότερα Αρχαιολογικά Μνημεία και ’ Μνημειακά ελαιόδεντρα αλλά και σύντομες αναφορές από την Λογοτεχνία, την Λαογραφία και την Θρησκευτική ζωή των κατοίκων της Κρήτης.