Πώς οι υπάρχουσες φυτείες ελαιοδένδρων στην Κρήτη συμβάλλουν στην άμβλυνση της κλιματικής αλλαγής 

ΧΑΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ 05-08-2020- Γιάννης  Βουρδουμπάς

Η κλιματική αλλαγή αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα περιβαλλοντικά προβλήματα του πλανήτη το οποίο απειλεί να αποσταθεροποιήσει, εφόσον δεν περιοριστεί και ελεγχθεί, όλα τα ανθρωπογενή και  φυσικά οικοσυστήματα του. Η αντιμετώπιση και ο μετριασμός του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής μπορεί να επιτευχθεί είτε με τη δραστική μείωση των εκπομπών θερμοκηπιακών αερίων στην ατμόσφαιρα από ανθρωπογενείς δραστηριότητες ή  με την απομάκρυνση μέρους των υπαρχόντων ανεπιθύμητων αερίων με διάφορους φυσικούς ή τεχνητούς τρόπους. Ένας από τους πιο ενδεδειγμένους φυσικούς τρόπους μείωσης των ανεπιθύμητων αερίων της ατμόσφαιρας είναι μέσω της απομάκρυνσης τους με τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης των φυτών και των δένδρων.Schermata 2020 08 13 alle 10.45.54 AM

Με τον τρόπο αυτό η φυτική ύλη απομακρύνει το διοξείδιο του άνθρακα (CO2) της ατμόσφαιρας το οποίο χρησιμοποιείται στη δημιουργία φυτικής μάζας. Σκοπός του σύντομου κειμένου που ακολουθεί είναι ο υπολογισμός της ποσότητας του διοξειδίου του άνθρακα της ατμόσφαιρας το οποίο απομακρύνεται κάθε χρόνο από τις υπάρχουσες φυτείες ελαιοδένδρων της Κρήτης, μέσω της διαδικασίας της φωτοσύνθεσης, και η σύγκριση της ποσότητας αυτής με τις εκπομπές του που προέρχονται από διάφορες ανθρωπογενείς δραστηριότητες στο νησί.

  1. Η καλλιέργεια της ελιάς στη Κρήτη

Η Ελλάδα αποτελεί τη τρίτη μεγαλύτερη ελαιοπαραγωγό χώρα του πλανήτη (μετά την Ισπανία και την Ιταλία) παράγοντας περίπου το 11% της παγκόσμιας παραγωγής ενώ στη Κρήτη παράγεται περίπου το 30% της Ελληνικής παραγωγής ελαιολάδου. Η ελιά αποτελεί σήμερα τη κύρια καλλιέργεια της Κρήτης ενώ υπολογίζεται ότι το 2016 οι καλλιεργούμενες εκτάσεις ελαιοδένδρων στο νησί ανερχόταν σε 1.429.000 στρέμματα (που αντιστοιχούν σε 2,09 στρέμματα ανά κάτοικο). Η μέση παραγωγή ελαιολάδου στη Κρήτη υπολογίζεται σε περίπου 105.000 τόνους ετησίως ενώ ο αριθμός των καλλιεργούμενων ελαιοδένδρων ανά στρέμμα και οι εφαρμοζόμενες καλλιεργητικές πρακτικές εξαρτώνται από πολλούς παράγοντες όπως μεταξύ άλλων τη ποικιλία της ελιάς, τη μορφολογία και τη σύσταση του εδάφους, την ηλικία των δένδρων και τη δυνατότητα άρδευσης τους.

ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΤΑ «ΕΛΑΙΟΝΕΑ» ΣΕΔΗΚ

Αν θέλετε να λαμβάνετε δωρεάν στο email σας τα επιστολικά «Ελαιονέα» που δημοσιεύει ο ΣΕΔΗΚ 1-2 φορές την εβδομάδα, συμπληρώστε τη φόρμα που θα δείτε πατώντας εδώ.

 

Οι καλλιεργούμενες εκτάσεις ελαιοδένδρων το 2016 στη Κρήτη παρουσιάζονται στο πίνακα 1.

Πίνακας 1. Καλλιεργούμενες εκτάσεις ελαιοδένδρων στη Κρήτη (2016)

Νομός Εκτασεις (στρ)
Ηρακλείου 727.385
Λασιθίου 195.263
Ρεθύμνης 227.803
Χανίων 279.116
Σύνολο 1.429.567

Πηγή: Ελληνική Στατιστική Υπηρεσία

  1. Η απορρόφηση CO2 της ατμόσφαιρας από τα ελαιόδενδρα

Κατά τη καλλιέργεια των ελαιοδένδρων απορροφάται CO2 από την ατμόσφαιρα το οποίο μέσω της διαδικασίας της φωτοσύνθεσης μετατρέπεται σε φυτική μάζα. Ουσιαστικά στους ελαιώνες αποθηκεύεται CO2 στο κορμό, τα κλαδιά, τα φύλλα και το καρπό του δένδρου, που βρίσκονται πάνω από το έδαφος, καθώς και στο ριζικό σύστημα της ελιάς που βρίσκεται κάτω από αυτό. Επιπλέον άνθρακας αποθηκεύεται και στο έδαφος του ελαιώνα.

Schermata 2020 08 13 alle 10.51.15 AM

Ο ρυθμός απορρόφησης CO2 της ατμόσφαιρας από τα ελαιόδενδρα εξαρτάται από διάφορους παράγοντες μεταξύ των οποίων και :

Α) Τη καλλιεργούμενη πρακτική,

Β) Την άρδευση η μη των δένδρων,

Γ) Την ύπαρξη στρώματος φυτών ή χόρτων στο έδαφος ανάμεσα στα ελαιόδενδρα, και

Δ) Την άλεση και την ενσωμάτωση στο έδαφος των κλαδιών και των φύλλων μετά τη συλλογή των καρπών.

Η δέσμευση ατμοσφαιρικού άνθρακα, μέσω της διαδικασίας της φωτοσύνθεσης, αφορά όχι μόνο τις ελαιοκαλλιέργειες αλλά και κάθε καλλιέργεια φυτών και δένδρων καθώς επίσης και τις δασικές εκτάσεις. Έτσι μπορεί να θεωρηθεί ότι μέρος των εκπομπών CO2 στην ατμόσφαιρα λόγω ανθρωπογενών δραστηριοτήτων στη Κρήτη απορροφάται σε γεωργικές καλλιέργειες (όπου δεσπόζει η καλλιέργεια της ελιάς) καθώς και σε δασικές εκτάσεις. Με τον τρόπο αυτό μειώνεται η αύξηση της συγκέντρωσης COστην ατμόσφαιρα από ανθρωπογενείς δραστηριότητες και αμβλύνεται το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής.

  1. Εκτίμηση της απορροφούμενης ποσότητας ατμοσφαιρικού CO2 από τις ελαιοκαλλιέργειες της Κρήτης.

Όπως προαναφέρθηκε οι ποσότητες ατμοσφαιρικού CO2 που απορροφώνται σε ελαιοκαλλιέργειες ποικίλουν εξαρτώμενες από διάφορους παράγοντες ενώ σχετικές έρευνες πεδίου στην Ελλάδα δεν φαίνεται να έχουν πραγματοποιηθεί (ή έστω να έχουν δημοσιευθεί κάποια αποτελέσματα τους). Υπάρχουσες έρευνες σε άλλες χώρες (κυρίως στην Ισπανία και την Ιταλία)  αναφέρουν ότι η ετήσια ποσότητα CO2 η οποία δεσμεύεται από ελαιόδενδρα ποικίλλει κυμαινόμενη μεταξύ 0.07 και 1.345 τόνοι άνθρακα ανά στρέμμα (δηλαδή κυμαίνεται σε μεγάλο εύρος τιμών). Θεωρώντας ότι η ετήσια απορρόφηση CO2 από τα ελαιοδένδρα στη Κρήτη ανέρχεται σε 0.25 τόνους άνθρακα ανά στρέμμα (δηλαδή 0.917 τόνους CO2 ανά στρέμμα) προκύπτει ότι οι υπάρχουσες φυτείες ελαιοδένδρων στη Κρήτη (έκτασης 1.429.000 στρεμμάτων) απορροφούν ετησίως 1.310.393 τόνους CO2 από την ατμόσφαιρα.

Schermata 2020 08 13 alle 10.54.17 AM

4.    Εκπομπές CO2 κατά την ηλεκτροπαραγωγή στη Κρήτη

 

Το μεγαλύτερο μέρος της παραγόμενης σήμερα ηλεκτρικής ενέργειας στη Κρήτη (75-80%) παράγεται από τρεις θερμοηλεκτρικούς σταθμούς που βρίσκονται στους νομούς Λασιθίου, Ηρακλείου και Χανίων με τη χρήση ορυκτών καυσίμων και συγκεκριμένα πετρελαίου μαζούτ και ντίζελ. Μικρότερες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας (περίπου 20-25%) παράγονται επίσης με τη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, κυρίως με ανεμογεννήτριες και φωτοβολταϊκά συστήματα.

Η χρήση ορυκτών καυσίμων για τη παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας στη Κρήτη έχει σαν αποτέλεσμα τις εκπομπές CO2 στην ατμόσφαιρα. Στο πίνακα 2 παρουσιάζεται η κατανάλωση ορυκτών καυσίμων κατά την ηλεκτροπαραγωγή στη Κρήτη και οι εκπομπές  CO2 λόγω της χρήσης τους το 2018.

 

Πίνακας 2. Κατανάλωση μαζούτ και ντίζελ σε θερμοηλεκτρικά εργοστάσια για την ηλεκτροπαραγωγή στη Κρήτη και οι προκύπτουσες εκπομπές CO2 στην ατμόσφαιρα (2018).

Ορυκτό καύσιμο Καταναλισκόμενη ποσότητα (τόνοι) Εκπομπές CO2 στην ατμόσφαιρα (τόνοι)
Μαζούτ 455.684 1.458.189
Ντίζελ 195.055 614.423
Σύνολο 650.739 2.072.612
Ποσότητα  ανά κάτοικο 0.95 τόνοι καυσίμου ανά κάτοικο 3.03 τόνοι CO2 ανά κάτοικο

Πηγή : ΔΕΔΔΗΕ

 

5.    Εκπομπές CO2 κατά τη θέρμανση κτιρίων με ορυκτά καύσιμα στη Κρήτη

Schermata 2020 08 13 alle 10.52.49 AM

Τα δημόσια και ιδιωτικά κτίρια στη Κρήτη καταναλώνουν διάφορα καύσιμα μεταξύ των οποίων και πετρέλαιο για τη θέρμανση τους. Παλαιότερα κατανάλωναν περισσότερο πετρέλαιο αλλά κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας η κατανάλωση τους, λόγω της πολύχρονης οικονομικής κρίσης, μειώθηκε αισθητά. Στο πίνακα 3 παρουσιάζεται η κατανάλωση πετρελαίου θέρμανσης στα κτίρια της Κρήτης καθώς και οι εκπομπές CO2 στην ατμόσφαιρα λόγω της χρήσης του το 2018.

 

Πίνακας 3. Κατανάλωση πετρελαίου θέρμανσης στα κτίρια της Κρήτης και οι εκπομπές CO2 που οφείλονται σε αυτό (2018).

Ετήσια κατανάλωση πετρελαίου θέρμανσης 29.881 τόνοι
Ετήσια κατανάλωση πετρελαίου θέρμανσης ανά κάτοικο 0.044 τόνοι ανά κάτοικο
Ετήσιες εκπομπές CO2 95.619 τόνοι CO2
Ετήσιες εκπομπές COανά κάτοικο 0.14 τόνοι COανά κάτοικο


 
Πηγή: Ελληνική Στατιστική Υπηρεσία

6.    Σύγκριση των εκπομπών CO2 στη Κρήτη λόγω της ηλεκτροπαραγωγής και της χρήσης πετρελαίου για τη θέρμανση κτιρίων με την απορροφούμενη ποσότητα CO2 από τις υπάρχουσες  ελαιοκαλλιέργειες

Schermata 2020 08 13 alle 10.55.36 AM

Οι ελαιώνες της Κρήτης απορροφούν σημαντικές ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα της ατμόσφαιρας, μέσω της διαδικασίας της φωτοσύνθεσης, αποθηκεύοντας το υπό μορφή φυτικής μάζας (οργανικών ανθρακούχων ενώσεων). Στο πίνακα 4 παρουσιάζεται η σύγκριση μεταξύ των ποσοτήτων CO2 που εκλύονται κατά την ηλεκτροπαραγωγή στη Κρήτη καθώς και κατά τη θέρμανση κτιρίων με πετρέλαιο σε σχέση με τις ποσότητες που απορροφώνται από τις ελαιοκαλλιέργειες της Κρήτης.

 

Πίνακας 4. Σύγκριση μεταξύ των ποσοτήτων CO2 που εκλύονται κατά την ηλεκτροπαραγωγή στη Κρήτη καθώς και κατά τη θέρμανση κτιρίων με πετρέλαιο σε σχέση με τις ποσότητες που απορροφώνται από τις ελαιοκαλλιέργειες της Κρήτης (έκλυση +, απορρόφηση -).

Πηγες έκλυσης -απορρόφησης CO2 CO2/ετος CO2/κάτοικο (τόνοι)
Απορρόφηση CO2 (-) από υπάρχοντες ελαιώνες - 1.310.393 -1.92
Έκλυση (+) λόγω της χρήσης πετρελαίου στην ηλεκτροπαραγωγή + 2.072.612 +3.03
Έκλυση (+) λόγω της χρήσης πετρελαίου στη θέρμανση κτιρίων + 95.619 +0.14
Συνολική έκλυση (+) λόγω της χρήσης πετρελαίου στην ηλεκτροπαραγωγή και στη θέρμανση κτιρίων + 2. 168. 231 +3.17
Συνολικές εκπομπές (+) CO2 στη χώρα + 63.366.000 +5.9

7.    Συμπεράσματα

Η ποσότητα του CO2 που δεσμεύεται (μέσω της διαδικασίας της φωτοσύνθεσης) στους ελαιώνες της Κρήτης δεν είναι καθόλου αμελητέα σε σχέση με τις εκπομπές του θερμοκηπιακού αυτού αερίου από διάφορες ανθρωπογενείς δραστηριότητες στο νησί. Υπάρχοντα στοιχεία υποδεικνύουν ότι η δέσμευση ατμοσφαιρικού άνθρακα σε ελαιώνες είναι μεγαλύτερη σε σχέση με τη δέσμευση του σε άλλες δενδρώδεις καλλιέργειες όπως της χαρουπιάς, της μηλιάς, της συκιάς και της ροδακινιάς. Εκτός από τη παραγωγή του πολύτιμου στην υγεία ελαιολάδου και τη δημιουργία ενός διόλου ευκαταφρόνητου εισοδήματος κάθε χρόνο στους αγρότες και  τους ελαιοπαραγωγούς του νησιού οι ελαιώνες της Κρήτης έχουν θετικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα συμβάλλοντας στην άμβλυνση/μετριασμό του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής. Ο ρόλος των ελαιώνων στην απομάκρυνση ατμοσφαιρικού άνθρακα θα πρέπει να ληφθεί υπ’ όψη κατά τον υπολογισμό του κλιματικού αποτυπώματος του ελαιολάδου της Κρήτης. Ο διακεκριμένος Αμερικανός Ακαδημαϊκός Jared Diamond (1937 -) στο βιβλίο του “Κατάρρευση – Πώς οι κοινωνίες επιλέγουν να επιτύχουν ή να αποτύχουν”, Εκδόσεις Κάτοπτρο, διερευνά τη κατάρρευση διαφόρων κοινωνιών του παρελθόντος όπως, μεταξύ άλλων, στο νησί του Πάσχα στον Ειρηνικό ωκεανό και των Μάγια στο Μεξικό αποδίδοντας τη σε περιβαλλοντικές καταστροφές και υπερβολική χρήση/σπατάλη των περιορισμένων φυσικών πόρων τους. Την εποχή των καταστροφών αυτών οι πληθυσμοί που ζούσαν στις περιοχές αυτές  δεν γνώριζαν για το σημαντικό ρόλο του περιβάλλοντος και του φυσικού οικοσυστήματος στην ισορροπία των κοινωνικο-οικονομικών συστημάτων τους. Σήμερα οι γνώσεις μας είναι πολύ πιο προχωρημένες και όλο και περισσότεροι επιστήμονες επισημαίνουν τους κινδύνους που ενέχει για την αποσταθεροποίηση του πλανήτη η κλιματική αλλαγή. Η επινόηση και η προώθηση των τεχνικών/τεχνολογιών/μεθόδων οι οποίες θα συμβάλλουν στην άμβλυνση του φαινομένου αυτού θα πρέπει να αποτελεί σημαντική προτεραιότητα για όλους μας.

Περισσότερα στοιχεία για την απορρόφηση CO2 στους ελαιώνες της Κρήτης είναι διαθέσιμες στο άρθρο του γράφοντος με τίτλο “Estimation of carbon sequestration from olive tree groves in the island of Crete, Greeceτο οποίο δημοσιεύεται στο επόμενο τεύχος του Αγγλόφωνου επιστημονικού περιοδικούInternational Journal of Agriculture and Environmental Research.

Φωτό 1. Οι ελαιώνες της Κρήτης αποτελούν δεξαμενές αποθήκευσης ατμοσφαιρικού άνθρακα. Η ύπαρξη χλόης στο έδαφος μεταξύ των δένδρων αυξάνει την απορρόφηση CO2 της ατμόσφαιρας.

Φωτό 2. Με την άλεση και την ενσωμάτωση των ελαιοκλαδεμάτων στο έδαφος του ελαιώνα  αυξάνεται και η απορροφούμενη ποσότητα ατμοσφαιρικού άνθρακα στον αγρό. Αντίθετα η καύση των ελαιοκλαδεμάτων στο χωράφι συμβάλλει στη έκλυση COστην ατμόσφαιρα.

Φωτό 3. Τα φυτά και τα δένδρα απορροφούν διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα μέσω της διαδικασίας της φωτοσύνθεσης δημιουργώντας διάφορες οργανικές ενώσεις οι οποίες έχουν σαν βασικό συστατικό τον άνθρακα.

Φωτό 4. Το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής  απειλεί να αποσταθεροποιήσει τα φυσικά και ανθρωπογενή οικοσυστήματα του πλανήτη.

Φωτό 5. Η περιβαλλοντική υποβάθμιση και η αλόγιστη χρήση των φυσικών πόρων οδήγησαν, σύμφωνα με το καθηγητή Jared Diamond, στη κατάρρευση μιας ευημερούσας στο παρελθόν κοινωνίας στο νησί του Πάσχα.

*Ο Γιάννης Βουρδουμπάς είναι Χημικός Μηχανικός, επιστημονικός συνεργάτης του ΜΑΙΧ.